صفحه کنونی
اشتراک گذاری/چاپ خبر

Print this pageEmail this to someoneShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedIn
بازگشت به صفحه نخست | چهارشنبه ۱ دی ۱۳۹۵ | ۹:۴۴ ق.ظ
1

طولانی ترین شب سال برای مرم ایران و بخصوص مردم آذربایجان معنا و مفهوم خاصی دارد. اما واژه چیلله برخلاف تصور عموم برگرفته از عبارت چهلم نیست.

وراوی :

در طبیعت و اقلیم آزربایجان، فصل‌ها توالی و مفهوم متمایزی از یکدیگر داشته و از نقطه نظر گاه‌شماری واجد اهمیت خاصی بوده‌اند. در زندگی‌های آغازین مبتنی بر تولید کشاورزی، زمان‌های سالیانه و تغییرات انتقالی زمین به دور خورشید، الزامی برای تنظیم و هدایت مراحل و کارهای کشاورزی بوده که به تبع از آن، فرهنگ و آداب و رسوم خاص خود را نیز پدید می‌آورده است. چنین رویه زندگی و اجتماعی، نیاز به تقویم خورشیدی را در مقابل تقویم قمری که برای سیستم‌های اقتصاد غیرکشاورزی تنظیم شده بود، پُررنگ‌ترمطرح می‌کرد. اما در میان ترکان، حتی ترکان «کوچ‌رو» هم همیشه گاه‌نگاری براساس حرکات سالیانه خورشید استوار بوده و نه منطبق یا حرکات ماهیانه ماه.(کاشفری، دیوان لغات ترک، ص ۲۲۳)
خورشید و انرژی حیاط بخش آن همواره برای مردمی که در کوهستان و مناطق سردسیر زندگی می‌کردند، پیام‌آور حیات و انبوه نعمت‌ها تلقی و مورد احترام بود. در روز پایانی ماه آذر که طولانی‌ترین شب را به نمایش می‌گذارد، «انقلاب زمستانی» روی می‌دهد که نقطه عطفی برای پایان کوتاه شدن تدریجی روزهاست. ملت ما، چنین مقطع زمانی را به منزله زایش آفتاب و آغاز امپراتوری خورشید که در برابر سیاهی افزاینده، روی می‌داد، گرامی می‌داشتند. ابوریحان بیرونی از جشنی که در این روز برپا می‌شد، با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانسته‌است.(مرادی‌غیاث‌آبادی، ضا. جشن‌ها و گردهمایی‌ها، ص ۴۷)

روز زایش مهر در فرهنگ میترایی نیز بر چنین فرضی، استوار است که پیروانش آن را گرامی می‌گرفتند. شروع طولانی‌تر شدن روزها از این تاریخ، خود تداعی‌گر امیدواری به آینده و داشتن روزهای شاد و گرمابخش است که در نهایتی از کوتاهی روزها و سردی هوا روی می‌دهد.
“مردم منطقه(آزربایجان) طولانی‌ترین شب سال را «چیل‌له» می‌نامند که در اصل، به معنی سوز و سرمای شدید است و ربطی با واژه «چهلم» ندارد.” (زرگری، رضا. تاریخ دیرین شرق آذربایجان، جلد اول. ص ۵۴)

در زبان و ادبیات آذربایجانی، «چیل» به هر چیز غلیظ و پررنگ گفته می‌شود که می‌تواند اشاره‌ای به نهایت تاریکی و طولانی شدگی شب بوده باشد. این واژه دیرین و در اطلاق متداول آن به مفهومِ حسّیِ «برودت و سرما»، به صورت Chill نیز وارد زبان‌های اروپایی شده و در زبان انگلیسی هم به همین معنی هست.(فرهنگ انگلیسی لانگ من، ص ۷۱)

دستگاه سردکننده «چیلر» نیز از چنین ریشه‌ای برگرفته شده است. از این جهت، و هرچند که چنین محدوده زمانی را که از این شب شروع شده باشد را برخی به صورت ذهنی به یک بازه زمانی چهل روزه ارتباط می‌دهند، اما چنین تعبیری، به صورت قطعی، صحیح به نظر نمی‌رسد. واژه چلّه برگرفته از چهل (معین، ذیل واژه) و مخفف «چهله» و صرفاً نشان‌دهنده گذشت یک دوره زمانی معین (و نه الزاماً چهل روزه) است.(قاسملو، فرید. «چلّه». در دانشنامه جهان اسلام. ج. ۱۲٫ ۱۳۹۲٫ بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در August 11, 2013. بازبینی‌شده در ۲۰۱۳-۱-۲٫)

به هر روی، اطلاق خصوصیتی مربوط به یک اتفاق مدت‌دار، به یک شب خاص را در ابتدای آن، نباید زیاد بهاء داد. سوابق اعتقادی در میترائیسم، و اهمیت آئینی توضیح داده شده، بیشتر از انتساب برای یک دوره زمانی، روی یک نقطه و اتفاق خاص تاکید دارد که ریشه و عمق تاریخی و رویدادی آن را در مقابل تعابیر زماندار، بیشتر مورد توجه و جلوه قرار می‌دهد. درنتیجه، اصرار و تاکید روی ارتباط دادن کلمه چیله با چهلم فارسی (صرفاً به دلیل تشابه تلفظی)، نبایستی قطعیتی داشته و اطلاق آن به چنین شبی، تناسب قدرتمندی با ماهیت آن برقرار نمی‌نماید. حتی کلمه «یلدا» نیز برگرفته از واژهٔ سریانی و به معنای «زایش» و «تولد» بوده(طبیب‌زاده، محمود. «یلدا». ص ۹) و ضمن آنکه لغتی فارسی نیست، به مفهوم لحظه‌ای آن، گواهی می‌دهد. از این روی، مجموعه مطالب عنوان شده، نه تنها اهمیت و نقطه عطف بودن چنین شبی را، با مفاهیم فرهنگی و باورهای کهن منطقه در پیوندی قدرتمند قرار می‌دهد، بلکه مختصات زمانی آن نیز کاملاً با الزامات و ویژگی‌های اقلیمی آذربایجان مطابقت می‌یابد.

«دکتر رضا زرگری»

اشتراک گذاری/چاپ خبر

Print this pageEmail this to someoneShare on FacebookTweet about this on TwitterShare on Google+Share on LinkedIn

دیدگاه شما درباره این خبر

17 − 7 =